สัญญาเช่าเครื่องจักร รถขุด เครื่องปั่นไฟ นั่งร้าน ต้องมีอะไรบ้าง? ของเสีย ของหาย ใครรับผิด

ผู้รับเหมาเช่ารถแบ็คโฮไปขุดบ่อ ร้านงานอีเวนต์เช่าเครื่องปั่นไฟ ช่างเช่านั่งร้านไปทาสีตึก หรือโรงงานเช่าเครื่องจักรมาเสริมไลน์ผลิต ส่วนใหญ่ตกลงกันทางไลน์แล้วขนของไปเลยครับ ปัญหามักโผล่ตอนคืนของ — รอยนี้มีอยู่แล้วหรือเพิ่งเกิด เครื่องเสียเองหรือใช้ผิด นั่งร้านหายไปครึ่งกองใครจ่าย บทความนี้สรุปว่า สัญญาเช่าเครื่องจักร และอุปกรณ์ควรเขียนอะไร และกฎหมายแบ่งความรับผิดไว้อย่างไร

1. เช่าเครื่องจักรต้องทำเป็นหนังสือไหม ต้องติดอากรไหม

การเช่าสังหาริมทรัพย์ (ของที่เคลื่อนย้ายได้ เช่น เครื่องจักร รถ นั่งร้าน) ไม่มีแบบ ตกลงปากเปล่าก็สมบูรณ์และฟ้องบังคับได้ ข้อบังคับเรื่องต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือ และเช่าเกิน 3 ปีต้องจดทะเบียน ใช้กับอสังหาริมทรัพย์เท่านั้น (ม.538)

ข่าวดีอีกข้อคือ สัญญาเช่ารถยนต์และเครื่องจักรไม่ต้องติดอากรแสตมป์ เพราะบัญชีอัตราอากรเก็บเฉพาะการเช่าที่ดิน โรงเรือน สิ่งปลูกสร้าง หรือแพ ศาลฎีกายืนยันว่าสัญญาเช่ารถยนต์และเครื่องจักรกลไม่ต้องปิดอากรและใช้เป็นพยานได้ (ฎีกาที่ 656/2544) แต่ถ้ามีผู้ค้ำประกันการเช่า ตัว สัญญาค้ำประกัน ยังต้องติดอากรตามวงเงินค้ำครับ

2. ใบส่งมอบ คือเอกสารที่สำคัญที่สุด

ถึงกฎหมายไม่บังคับให้ทำสัญญาเป็นหนังสือ แต่มีมาตราหนึ่งที่ทำให้ ใบส่งมอบ สำคัญมาก คือ ม.561 — ถ้าไม่มีหนังสือที่คู่สัญญาลงชื่อระบุสภาพทรัพย์ไว้ กฎหมาย สันนิษฐานว่าผู้เช่ารับของไปในสภาพซ่อมแซมดีแล้ว และต้องคืนในสภาพนั้น เว้นแต่ผู้เช่าพิสูจน์ได้ว่าตอนรับของไม่ได้อยู่ในสภาพดี

• ชื่อ ยี่ห้อ รุ่น เลขเครื่อง / Serial ทะเบียน (ถ้ามี) และจำนวน — นั่งร้านให้นับเป็นชิ้นแยกประเภท
• อุปกรณ์ประกอบที่ส่งไปด้วย เช่น บุ้งกี๋ สายไฟ ขาตั้ง กุญแจ
• เลขชั่วโมงเครื่อง / เลขไมล์ และระดับน้ำมัน ตอนส่งและตอนรับคืน
• ตำหนิที่มีอยู่แล้ว พร้อมรูปถ่ายที่เห็นวันเวลา
• มูลค่าทดแทน (ใช้คำนวณเมื่อของหาย)
• ลายมือชื่อทั้งสองฝ่าย ทั้งตอนส่งมอบและตอนรับคืน

3. เครื่องเสีย ใครซ่อม ของพัง ใครจ่าย

เมื่อเครื่องเสียในส่วนที่ผู้ให้เช่าต้องซ่อม ผู้เช่าต้อง แจ้งผู้ให้เช่าโดยพลัน ถ้าปล่อยไว้จนเสียหายมากขึ้น ผู้เช่าต้องรับผิดในส่วนที่เกิดจากความชักช้า (ม.557) สัญญาที่ดีควรเขียนเพิ่มว่า ระหว่างเครื่องเสียโดยผู้เช่าไม่ผิด จะลดค่าเช่าหรือจัดเครื่องทดแทนให้อย่างไร และถ้าจะให้ผู้เช่าออกค่าวัสดุสิ้นเปลือง เช่น น้ำมัน ไส้กรอง ใบเลื่อย ต้องเขียนรายการไว้ชัด ๆ ครับ

4. ของเช่าถูกขโมย ผู้เช่าต้องชดใช้ไหม

ต้องดูว่าผู้เช่า ระวังรักษาเหมือนวิญญูชนระวังของของตัวเอง หรือเปล่า (ม.553) และภาระพิสูจน์อยู่ที่ ผู้เช่า ศาลฎีกาเคยตัดสินคดีเรือที่เช่าถูกลักไป ผู้เช่าผูกเรือไว้แล้วขึ้นไปนอนบนเรือนตอนฝนตก ศาลถือว่าระวังไม่พอ ต้องรับผิด (ฎีกาที่ 603/2490)

เพราะฉะนั้นสัญญาควรกำหนดมาตรฐานการเก็บรักษาขั้นต่ำ เช่น เก็บในที่ปิดล็อก ถอดกุญแจทุกครั้ง นั่งร้านต้องเก็บในไซต์ที่มีรั้ว และกำหนดว่าถ้าของหายต้องแจ้งความและแจ้งผู้ให้เช่าภายในกี่ชั่วโมง ส่วนผู้เช่าที่เอาของไปให้คนอื่นแล้วเอาคืนไม่ได้ อ้างเหตุสุดวิสัยไม่ได้ (ฎีกาที่ 1737/2494) และถ้าเช่าไปแล้วไม่คืนเพราะจะเอาไปขาย มีความผิดอาญาฐาน ยักยอก (ฎีกาที่ 6152/2540)

5. เช่าพร้อมคนขับ อาจไม่ใช่ "เช่า" แต่เป็น "จ้างทำของ"

เช่ารถเครนพร้อมคนขับไปยกเครื่องจักร แล้วเครื่องจักรตกพัง ใครรับผิด? ศาลฎีกาดูว่า ใครควบคุมวิธีทำงาน ในคดีหนึ่งคนขับของเจ้าของเครนเป็นผู้ควบคุมปั้นจั่นตามความชำนาญ ผู้เช่าแค่ชี้จุดวาง ศาลถือว่าเป็น จ้างทำของ ไม่ใช่เช่าทรัพย์ และเจ้าของเครนที่ไม่ตรวจปั้นจั่นก่อนใช้ต้องรับผิด (ฎีกาที่ 11044/2558)

แต่ก็มีคดีที่ศาลถือว่าเช่ารถแบ็คโฮพร้อมคนขับไปใช้ในงานก่อสร้างเป็นการเช่า (ฎีกาที่ 9324/2544) และถ้าคนขับของผู้ให้เช่าไปชนคนอื่น ผู้เช่าก็อาจถูกดึงเข้าร่วมรับผิดต่อบุคคลภายนอกในฐานะตัวการ (ฎีกาที่ 2258/2527) สรุปคือชื่อหัวสัญญาไม่ใช่ตัวตัดสิน ถ้างานที่ต้องการคือ "ขุดบ่อให้เสร็จ" หรือ "ยกเครื่องขึ้นชั้น 3" โดยคนของเจ้าของเครื่องเป็นผู้ทำ ใช้ สัญญาจ้างทำของ จะตรงกว่า ถ้าผู้เช่าเอาเครื่องไปใช้เองหรือใช้คนของตัวเองขับ ใช้สัญญาเช่า และเขียนให้ชัดว่าใครทำประกันภัยบุคคลภายนอก และใครชดใช้ใครในระหว่างกันเอง

6. VAT และภาษีหัก ณ ที่จ่าย

• VAT 7% — ข้อยกเว้น VAT ใช้กับการเช่าอสังหาริมทรัพย์เท่านั้น (ป.รัษฎากร ม.81(1)(ต)) ค่าเช่าเครื่องจักรจึงต้องบวก VAT 7% ถ้าผู้ให้เช่าจด VAT สัญญาต้องเขียนว่าค่าเช่ารวม VAT แล้วหรือยัง
• หัก ณ ที่จ่าย 5% — ผู้เช่าที่เป็นบริษัทหรือนิติบุคคล หัก 5% จากค่าเช่าทรัพย์สิน ซึ่งรวมสังหาริมทรัพย์ด้วย (คำสั่งกรมสรรพากร ท.ป.4/2528) ผู้เช่าที่เป็นบุคคลธรรมดาไม่มีหน้าที่หัก
• ถ้าสัญญาถูกตีความเป็นจ้างทำของ (เช่นเครนพร้อมคนควบคุม) อัตราหัก ณ ที่จ่ายเป็น 3% ไม่ใช่ 5%

ตัวอย่าง: บริษัทเช่าเครื่องปั่นไฟ 10 วัน วันละ 3,000 บาท จากผู้ให้เช่าที่จด VAT → ค่าเช่า 30,000 + VAT 2,100 = 32,100 บาท หัก ณ ที่จ่าย 5% ของค่าเช่าก่อน VAT = 1,500 บาท → โอนจริง 30,600 บาท กรณีเช่าพร้อมคนขับที่มีลักษณะเป็นการขนส่ง หรือสัญญาผสมที่มีเช่าอาคารรวมอยู่ด้วย ควรปรึกษานักบัญชี ก่อนออกใบกำกับภาษีครับ

7. และช้าก่อน!!! 6 จุดที่ผู้ให้เช่าและผู้เช่าพลาดบ่อย

1. ผู้ให้เช่ารอนานเกินไปก่อนฟ้อง — ค่าซ่อม ค่าปรับตามสัญญา ต้องฟ้องภายใน 6 เดือนนับแต่วันรับของคืน (ม.563) ศาลฎีกาใช้หลักนี้กับคดีเช่ารถขุดมาแล้ว (ฎีกาที่ 7463/2553)
2. คิดว่าค่าเช่าค้างมีอายุความ 5 ปี — ถ้าผู้ให้เช่า ประกอบธุรกิจให้เช่าสังหาริมทรัพย์ อายุความเรียกค่าเช่าค้างเหลือ 2 ปี (ม.193/34(6), ฎีกาที่ 9324/2544) และจะเปลี่ยนชื่อเรียกเป็น "ค่าเสียหาย" เพื่อยืดอายุความไม่ได้ (ฎีกาที่ 9335/2542)
3. ตั้งค่าปรับคืนช้ารายวันสูงลิ่ว — ค่าปรับเป็นเบี้ยปรับ สูงเกินส่วนศาลลดได้ (ม.383) และค่าปรับผิดนัดชำระค่าเช่ารายวันคิดได้ถึงวันเลิกสัญญาเท่านั้น หลังจากนั้นเรียกได้แค่ค่าเสียหาย (ฎีกาที่ 3921/2552)
4. ริบเงินประกันทั้งก้อนโดยไม่แจกแจง — ศาลถือเป็นเบี้ยปรับและลดได้ (ฎีกาที่ 4932/2541) ควรหักตามรายการความเสียหายจริงพร้อมหลักฐาน
5. ผู้เช่าเอาเครื่องไปให้คนอื่นใช้ หรือย้ายไปไซต์อื่น — ให้เช่าช่วงไม่ได้ถ้าสัญญาไม่อนุญาต (ม.544) และใช้ผิดวัตถุประสงค์ไม่ได้ (ม.552) สัญญาจึงควรระบุ "งานที่จะใช้" และ "สถานที่ใช้งาน"
6. ใส่ข้อ "จ่ายครบแล้วของตกเป็นของผู้เช่า" — สัญญากลายเป็นเช่าซื้อ ต้องทำเป็นหนังสือ ไม่งั้นโมฆะ (ม.572) และต้องติดอากร ถ้าอยากให้มีสิทธิซื้อ ให้เขียนเป็น คำมั่นว่าจะขายในราคาที่กำหนด ที่ผู้เช่าต้องแจ้งตอบรับ แบบที่ศาลถือเป็นเช่าธรรมดา (ฎีกาที่ 6967/2545)

อีกเรื่องที่ผู้ให้เช่าควรระวัง: ครบกำหนดแล้วผู้เช่ายังใช้เครื่องต่อ และผู้ให้เช่ารู้แต่ไม่ทักท้วง กฎหมายถือว่าทำสัญญาเช่าใหม่แบบไม่มีกำหนดเวลา (ม.570) ค่าปรับคืนช้าตามสัญญาอาจใช้ไม่ได้ ทางที่ดีคือส่งข้อความทวงคืนเป็นลายลักษณ์อักษรทันทีที่ครบกำหนด ส่วนถ้าค้างค่าเช่า สัญญาเช่ารายเดือนต้องบอกกล่าวให้ชำระภายในไม่น้อยกว่า 15 วันก่อนบอกเลิก แต่ถ้าคิดค่าเช่ารายวันหรือรายสัปดาห์ ไม่ต้องให้เวลา 15 วัน (ม.560)

8. ธุรกิจให้เช่ารถยนต์ ยังไม่รองรับ

ธุรกิจให้เช่ารถยนต์และรถจักรยานยนต์ (Car rental) เป็น ธุรกิจควบคุมสัญญาของ สคบ. ต้องใช้ข้อสัญญาตามประกาศเฉพาะ SiamContract จึง ยังไม่รองรับ สัญญาแบบนี้ ถ้าคุณทำธุรกิจรถเช่า ควรใช้แบบสัญญาตามประกาศ สคบ. และให้ทนายตรวจครับ ส่วนการเช่าเครื่องจักร รถขุด รถบรรทุกเพื่องานก่อสร้าง อุปกรณ์ร้าน นั่งร้าน และเครื่องปั่นไฟ ใช้เครื่องมือของเราได้

ถ้าจะเช่าอาคารหรือโกดังพร้อมเครื่องจักร ควรแยกค่าเช่าอาคารกับค่าเช่าเครื่องให้ชัด เพราะค่าเช่าอาคารต้องติดอากรแสตมป์ ดูเรื่องเช่าอาคารได้ที่ สัญญาเช่าอาคารพาณิชย์ ครับ